{"id":390,"date":"2022-01-20T11:46:00","date_gmt":"2022-01-20T10:46:00","guid":{"rendered":"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/?p=390"},"modified":"2022-03-28T12:23:50","modified_gmt":"2022-03-28T10:23:50","slug":"grabowiec","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/grabowiec\/","title":{"rendered":"GRABOWIEC"},"content":{"rendered":"\n
\"2014-2015_13\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Siedziba gminy, po\u0142o\u017cona w centralnej cz\u0119\u015bci gminy, nad rzek\u0105 Kalin\u00f3wk\u0105, w obr\u0119bie Dzia\u0142\u00f3w Grabowieckich.
Pierwsza wzmianka \u017ar\u00f3d\u0142owa o miejscowo\u015bci pochodzi z roku 1268, kiedy w latopisie hipackim zanotowano ,,Gdy w roku 1268 pocz\u0119li Lachowie wojowa\u0107 koto Che\u0142ma, Szwarno ruszy\u0142 do Che\u0142ma a W\u0142odzimierz do Czerwienia, wobec czego Lachowie odeszli od Czerwienia [….] w stron\u0105 Be\u0142za i pocz\u0119li pali\u0107 wsie, sicoro za\u015b knia\u017a Wasylko pr\u0119dko nadszed\u0142 od strony Grabowca ze Szwarnem i synem swoim W\u0142odzimierzem i przybyli do Czerwienia, widzie\u0142i w\u0142a\u015bnie owe wsie palone przez Lach\u00f3w, le\u017c\u0105ce mi\u0119dzy Czerwieniam a Be\u0142zem”. Pierwotnie by\u0142o tu \u201edworzyszcze”, po\u0142o\u017cone na wynios\u0142ym wzg\u00f3rzu, otoczone z trzech stron wodami stawu, do kt\u00f3rego prowadzi\u0142 zwodzony most od strony p\u00f3l i kt\u00f3ry by\u0142 prawdopodobnie miejscem pobytu dru\u017cyny ksi\u0105\u017c\u0119cej. Osada przygrodowa po\u0142o\u017cona by\u0142a w dole, w miejscu dzisiejszej wsi.
W XIV wieku (i to zapewne ju\u017c w 1 pol.) istnia\u0142 w Grabowcu zamek, by\u0107 mo\u017ce w miejscu dawnego grodu. Grabowiec by\u0142 w\u00f3wczas stolic\u0105 wo\u0142o\u015bci, przekszta\u0142conej p\u00f3\u017aniej w powiat. W 1377 roku podczas wyprawy na Litwin\u00f3w zamek grabowiecki zdobyli Polacy pod wodz\u0105 S\u0119dziwoja z Szubina. W 1388 roku Grabowiec wraz z ca\u0142\u0105 ziemi\u0105 be\u0142sk\u0105 otrzyma\u0142 w lenne dziedziczne w\u0142adanie ksi\u0105\u017c\u0119 mazowiecki Ziemowit IV. Ksi\u0105\u017c\u0119 ten w 1394 roku erygowa\u0142 w Grabowcu parafi\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105 i w\u0142\u0105czy\u0142 do niej 25 okolicznych wsi, przeznaczaj\u0105c na ko\u015bci\u00f3\u0142 dotychczasow\u0105 drewnian\u0105 cerkiew. W 1397 roku Ziemowit IV uposa\u017cy\u0142 w\u00f3jta Grabowca Goliana wsi\u0105 Skomorochy i gruntem Piaskowiec.
Dnia 8 stycznia 1447 roku ksi\u0105\u017c\u0119 be\u0142ski W\u0142adys\u0142aw II nada\u0142 prawo magdeburskie dla Grabowca wraz z 32 i 1\/2 \u0142anem u\u017cytk\u00f3w, prawo u\u017cytkowania stawu i po\u0142owu ryb ma\u0142\u0105 sieci\u0105, prawo wolnego wr\u0119bu w lasach na opa\u0142 i budow\u0119 dom\u00f3w, jednego targu tygodniowo i jednego jarmarku rocznie.
Po w\u0142\u0105czeniu do Korony w 1462 roku Grabowiec by\u0142 miastem kr\u00f3lewskim i by\u0142 oddawany starostom w dzier\u017caw\u0119. Pierwszym znanym starost\u0105 by\u0142 Pawe\u0142 Jasie\u0144ski herbu Poroni\u0105, kt\u00f3ry zarz\u0105dza\u0142 starostwem w latach 1473-1476. W 1476 roku Kazimierz Jagielo\u0144czyk zezwoli\u0142 Jasie\u0144skiemu na wydzier\u017cawienie miasta dowolnej osobie.

W 1500 i 1506 roku najazdy tatarskie dokona\u0142y dotkliwych zniszcze\u0144 w Grabowcu i okolicy tak, \u017ce w 1508 nie przeprowadzono poboru podatk\u00f3w w okolicach Grabowca. W\u00f3wczas Grabowiec dzier\u017cawi\u0142 Jan Cieciszew-ski. Po nim prawdopodobnie starostwo dzier\u017cawi\u0142 Jan Rudgierz, od kt\u00f3rego w 1518 roku wykupi\u0142 je Feliks Cieciszewski za 300 z\u0142p. W tym roku kr\u00f3l zezwoli\u0142 Wojciechowi Bystrzanowskiemu na wykupienie starostwa grabowieckiego od Feliksa Cieciszewskiego, ale transakcja nie dosz\u0142a do skutku. W 1521 roku dobra starostwa obejmuj\u0105ce Grabowiec, Mi\u0105czyn, Ornatowice, Ho\u0142u\u017ano i Rudno zosta\u0142y podzielone pomi\u0119dzy syn\u00f3w Stanis\u0142awa Cieciszewskiego – Jana i Aleksego. Od nich w\u0142a\u015bnie w 1543 roku starostwo grabowieckie, za zgod\u0105 kr\u00f3la, mia\u0142 naby\u0107 Arnulf Ucha\u0144ski, ale transakcja nie dosz\u0142a do skutku. Arnulf Ucha\u0144ski otrzyma\u0142 w\u00f3wczas od Cieciszewskich zamek grabowiecki. W roku nast\u0119pnym synowie Feliksa Cieciszewskiego – Piotr i Pawe\u0142 po wp\u0142aceniu sumy 426 floren\u00f3w otrzymali prawo do\u017cywotniej dzier\u017cawy starostwa, w sk\u0142ad kt\u00f3rego obok Grabowca wchodzi\u0142y Mi\u0105czyn i Ornatowice.
W 1558 roku kr\u00f3l Zygmunt August pozwoli\u0142 w\u0142\u0105czy\u0107 do Grabowca przedmie\u015bcie G\u00f3ra. W\u00f3wczas miasteczko zacz\u0119\u0142o rozwija\u0107 si\u0119 szybciej, na co zapewne mia\u0142 wp\u0142yw okres wzgl\u0119dnego spokoju wolnego od najazd\u00f3w nieprzyjaciela. W 1570 roku by\u0142o tu 14 rzemie\u015blnik\u00f3w, natomiast w 1587 roku ich liczba wzros\u0142a do 23. W\u00f3wczas miasto liczy\u0142o ok. 70 dom\u00f3w i w przybli\u017ceniu 500 mieszka\u0144c\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie Polak\u00f3w i Rusin\u00f3w. W 1570 roku w Grabowcu mieszka\u0142 zaledwie jeden \u017byd. Wed\u0142ug rejestru poborowego z 1531 roku by\u0142y tu 2 m\u0142yny wodne, w roku 1547 – trzy, a w latach 1570-1587 cztery. W 2 pol. XVI wieku w mie\u015bcie istnia\u0142y tak\u017ce dwie gorzelnie.
Piotr Cieciszewski by\u0142 starost\u0105 jeszcze w 1578 roku. Ostatnim starost\u0105 z rodu Cieciszewskich by\u0142 Jerzy, kt\u00f3rego \u017ar\u00f3d\u0142a notuj\u0105 jeszcze w 1606 roku. Nast\u0119pnymi starostami byli; Samuel Koniecpolski herbu Pob\u00f3g (1616-1622), Jakub Leszczkowski herbu Prawdzie (1622-1632, Stanis\u0142aw Sarbiewski herbu Prawdzie (1632-1655), Marek Matczy\u0144ski herbu Jastrz\u0119biec (1663-1678), Aleksander \u0141aszcz (1683-1699), Kazimierz G\u0142ogowski (1699-1709), Franciszek G\u0142ogowski (1709-1718), Jan Tar\u0142o (1718-1722 i 1726-1728), J\u00f3zef \u0141aszcz (1722-1726), J\u00f3zef Gozdzki herbu Doliwa (1728-1731), Jerzy Potocki (1732-1747), Marian Potocki (1747-1757) i Ludwik Wilga herbu Bo\u0144cza (1757-1796).
Z roku 1617 pochodzi pierwszy opis zamku grabowieckiego. By\u0142 to budynek jednokondygnacyjny, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 prawdopodobnie z dw\u00f3ch skrzyde\u0142: zachodniego – mieszkalnego i po\u0142udniowego – gospodarczego z kancelari\u0105. W skrzydle zachodnim wej\u015bcie prowadzi\u0142o przez sie\u0144 poprzedzon\u0105 gankiem, z kt\u00f3rej wchodzi\u0142o si\u0119 do izby po\u0142o\u017conej po prawej stronie. Zapewne z lewej strony znajdowa\u0142a si\u0119 izba wielka, z kt\u00f3rej przez sie\u0144 przechodzi\u0142o si\u0119 do nast\u0119pnej izby z kom\u00f3rk\u0105. Obok tej izby notowano baszt\u0119 z kom\u00f3rk\u0105 na g\u00f3rze. W skrzydle po\u0142udniowym by\u0142a sionka prowadz\u0105ca do izby ,.starej”, przy kt\u00f3rej by\u0142 nast\u0119pny przedsionek a nad nim kom\u00f3rka. Z sieni wej\u015bcie prowadzi\u0142o do izby, do kt\u00f3rej przylega\u0142a sie\u0144 z wej\u015bciem na podw\u00f3rko. Z sieni wej\u015bcie wiod\u0142o do piekarni i kuchni, pod kt\u00f3rymi znajdowa\u0142 si\u0119 loch. Obok kuchni znajdowa\u0142a si\u0119 stajnia i sie\u0144 prowadz\u0105ca do kancelarii, do kt\u00f3rej wchodzi\u0142o si\u0119 tak\u017ce od podw\u00f3rza. W rogu kancelarii by\u0142a kom\u00f3rka z dyl\u00f3w, w kt\u00f3rej chowano ksi\u0119gi grodzkie i ziemskie. Obok znajdowa\u0142a si\u0119 drewniana rezydencja dla starosty, z\u0142o\u017cona z dw\u00f3ch pokoi i trzeciej sali. Z drugiej strony sta\u0142a kuchnia z \u201eizdebk\u0105 dla ludzi”. Budynki gospodarcze: drewniana stodo\u0142a z wozowni\u0105 znajdowa\u0142y si\u0119 poza zamkiem. Wzg\u00f3rze zamkowe otoczono wysoldm parkanem. W 1 po\u0142. XVII wieku zamek popad\u0142 w ruin\u0119 i dopiero w latach 1655-58 odbudowa\u0142 zamek starosta Stanis\u0142aw Sarbiewski, a jako rekompensat\u0119 otrzyma\u0142 na 60 lat wsie Witk\u00f3w, Modry\u0144 i Kopy\u0142\u00f3w oraz Mi\u0105czyn. W XVIII wieku zamek ten stopniowo popada\u0142 w ruin\u0119, dlatego kr\u00f3l Stanis\u0142aw August w 1765 roku nakaza\u0142 jego odbudow\u0119, lecz ostatecznie do niej nie dosz\u0142o, a ruiny zamku zosta\u0142y rozebrane w 1837 roku.

W 1 po\u0142. XVII wieku na Grabowiec sp szereg kl\u0119sk elementarnych. W 1612 roku mia-; sto nawiedzi\u0142a zaraza, kt\u00f3ra trwa\u0142a niemal rok, W latach 1620-25 kilkakrotnie przez Grabowiec \\ przechodzi\u0142y wojska polskie, kt\u00f3re przez rekwizycje i rozboje zniszczy\u0142y miasto. Dodatkowo w 1623 roku mia\u0142 miejsce najazd tatarski. Natomiast w 2 \u0107wierci XVII wieku w mie\u015bcie kilkakrotnie wybucha\u0142y po\u017cary, kt\u00f3re opr\u00f3cz 38 budynk\u00f3w zniszczy\u0142y m\u0142yn i 13 dom\u00f3w szynkowych. Dalsze straty ponie\u015bli mieszczanie grabowieccy podczas przemarszu wojsk w 1663 i 1685 roku. Ogrom zniszcze\u0144 obrazuj\u0105 dane statystyczne. W 1627 roku by\u0142o tutaj 140 dom\u00f3w, natomiast w 1667 roku zanotowano ich zaledwie 40.
Po I rozbiorze Polski dobra Grabowiec przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 rz\u0105du austriackiego, od kt\u00f3rego w latach 1799-1807 dzier\u017cawi\u0142 je Piotr \u015awidzi\u0144ski. W 1807 roku Grabowiec zosta\u0142 sprzedany na licytacji za 78 701 z\u0142 re\u0144skich Janowi Terleckiemu, kt\u00f3ry jeszcze w tym samym roku ofiarowa\u0142 je w posagu swemu zi\u0119ciowi Feliksowi Radziejewskiemu, \u017conatemu z Bronis\u0142aw\u0105 z Tereleckich. Poniewa\u017c nabywca w okre\u015blonym terminie nie ui\u015bci\u0142 wszystkich nale\u017cno\u015bci, dobra te w 1822 roku zosta\u0142y mu odebrane i na ponownej licytacji naby\u0142 je Kazimierz Radziejowski. Po jego \u015bmierci ok. 1832 roku Grabowiec otrzyma\u0142 w spadku jego syn – J\u00f3zef Radziejewski, kt\u00f3ry w 1840 roku sprzeda\u0142 maj\u0105tek Miko\u0142ajowi Nikodemowi Tele\u017cy\u0144skiemu.
Na pocz\u0105tku XIX wieku Grabowiec ponownie uleg\u0142 kl\u0119skom elementarnym. W 1810 roku wybuch\u0142a zaraza, kt\u00f3ra trwa\u0142a oko\u0142o rok. W latach 1812-13 stacjonuj\u0105ce w miasteczku wojska rosyjskie ograbi\u0142y mieszka\u0144c\u00f3w z dobytku i spowodowa\u0142y du\u017ce straty. W roku nast\u0119pnym w Grabowcu wybuch\u0142y dwa po\u017cary, podczas kt\u00f3rych sp\u0142on\u0119\u0142o 99 dom\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, znaczna cz\u0119\u015b\u0107 dom\u00f3w \u017cydowskich oraz ko\u015bci\u00f3\u0142, obydwa szpitale i plebania.
W 1810 roku Grabowiec liczy\u0142 333 domy i 870 mieszka\u0144c\u00f3w. W 1827 roku miasto b\u0119d\u0105c w powiecie hrubieszowskim, liczy\u0142o 253 domy i 1492 mieszka\u0144c\u00f3w.

W 1846 roku dobra grabowieckie od Miko\u0142aja Tele\u017cy\u0144skiego naby\u0142 Roman Tuszowski i gospodarowa\u0142 tu a\u017c do roku 1898. W latach 1898-1909 w\u0142a\u015bcicielem maj\u0105tku by\u0142 Adam Tuszowsld, po kt\u00f3rym od 1909 roku dziedziczy\u0142y dzieci: Roman, J\u00f3zefa i Zofia.
Wed\u0142ug danycli z 1860 roku miasto posiada\u0142o 3907 m\u00f3rg i 19 s\u0105\u017cni powierzctini, w tym 2497 m\u00f3rg i 214 pr\u0119t\u00f3w grunt\u00f3w ornych, 100 m\u00f3rg i 44 pr\u0119ty ogrod\u00f3w, 266 m\u00f3rg i 106 pr\u0119t\u00f3w \u0142\u0105k, 622 morgi i 102 pr\u0119ty las\u00f3w oraz 420 m\u00f3rg i 51 pr\u0119t\u00f3w nieu\u017cytk\u00f3w. W 1869 roku Grabowiec, podobnie jak wiele pobliskich miasteczek, utraci\u0142 prawa miejskie.
Grabowiec mo\u017ce poszczyci\u0107 si\u0119 jedn\u0105 z najstarszych parafii \u0142aci\u0144skich w dawnej diecezji che\u0142mskiej, powsta\u0142ej w 1394 roku. Na pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Ziemowit IV przeznaczy\u0142 dotychczasow\u0105 cerkiew, kt\u00f3r\u0105 zabra\u0142 Rusinom. Ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 podw\u00f3jne wezwanie: Niepokalanej Marii Panny i \u015aw. Miko\u0142aja. Wed\u0142ug wizytacji z 1613 roku by\u0142 to budynek drewniany, dwudzielny, z\u0142o\u017cony z prezbiterium i przylegaj\u0105cej do niego zakrystii oraz nawy. Wej\u015bcie do nawy prowadzi\u0142o przez dwoje drzwi w zachodniej \u015bcianie. W 1573 roku proboszczem grabowiec-kira by\u0142 Jakub Ziemocki, natomiast w 1600 roku proboszczem by\u0142 ks. Marcin Ma\u0142drzykowski, kt\u00f3ry uzyska\u0142 kr\u00f3lewskie zezwolenie na sprowadzenie drzewa ze starostwa horodelskiego na budow\u0119 ko\u015bcio\u0142a. W 1625 roku tutejszym proboszczem by\u0142 ks. Stanis\u0142aw Rodyszewski, a w 1656 roku ks. Jasi\u0144ski.
W 1635 roku rozpocz\u0119to budow\u0119 nowego, murowanego ko\u015bcio\u0142a, jednak inwestycja przeci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 do pocz. XVIII wieku. Zbudowano go z kamienia i ceg\u0142y. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 konsekrowany w 1715 roku przez biskupa \u015awi\u0119cickiego.
Z roku 1715 pochodzi pierwsza wzmianka o szpitalu przyko\u015bcielnym dla ubogich. W 1770 rozebrano zakrysti\u0119 i dzwonnic\u0119 i wzniesiono nowe. W 1814 roku podczas po\u017caru miasta sp\u0142on\u0105\u0142 tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142. Odbudowano go dopiero w latach 1852-55. \u015awi\u0105tynia by\u0142a murowana z ceg\u0142y i otynkowana, za\u0142o\u017cona na planie krzy\u017ca \u0142aci\u0144skiego. W latach 1870, 1888 i 1891 przeprowadzano jej remonty, a w roku 1905 gruntown\u0105 napraw\u0119. W\u00f3wczas dobudowano do nawy od strony p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej czworoboczne kaplice. W latach 1792-98 za\u0142o\u017cono w Grabowcu cmentarz grzebalny dla katolik\u00f3w obu obrz\u0105dk\u00f3w (rzymsko- i greckokatolickiego). W latach 1875-1926 korzystali z niego tak\u017ce prawos\u0142awni.

Pierwsza wzmianka o cerkwi pochodzi z roku 1394, kiedy Ziemowit IV zabra\u0142 j\u0105 na ko\u015bci\u00f3\u0142. O istnieniu cerkwi wspominaj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a w 1507 roku, kiedy by\u0142a w z\u0142ym stanie. Przed 1547 rokiem wyremontowano j\u0105 lub wzniesiono now\u0105. W roku 1623 cerkiew zosta\u0142a zniszczona przez Tatar\u00f3w, ale w dwa lata p\u00f3\u017aniej kr\u00f3l Zygmunt III ofiarowa\u0142 drzewo na budow\u0119 nowej \u015bwi\u0105tyni. By\u0142 to budynek drewniany z\u0142o\u017cony z prezbiterium, nawy i babi\u0144ca, nad kt\u00f3rym wznosi\u0142a si\u0119 kaplica. Cerkiew ta zosta\u0142a rozebrana w 1804 roku, a now\u0105, tym razem murowan\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119, zbudowano przed 1811 rokiem. W 1851 roku ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan zamkni\u0119to j\u0105, a w roku 1868 rozebrano. Ze wzgl\u0119du na brak funduszy w 1853 roku wybudowano prowizoryczn\u0105 kaplic\u0119, a dopiero w 1871 roku wybudowano now\u0105 cerkiew. Sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ona z prezbiterium, do kt\u00f3rego przylega\u0142a z jednej strony zakrystia a z drugiej skarbiec i nawy, nad kt\u00f3r\u0105 wznosi\u0142a si\u0119 kopu\u0142a. Cerkiew ta zosta\u0142a rozebrana w 1954 roku, a materia\u0142 z niej uzyskany u\u017cyto do budowy internatu. Przed 1709 rokiem istnia\u0142 w Grabowcu szpital przycerkiewny, kt\u00f3ry przed 1765 rokiem popad\u0142 w ruin\u0119 i nie zosta\u0142 odbudowany. W 1804 roku wzniesiono nowy drewniany budynek szpitala. Sk\u0142ada\u0142 si\u0119 on z dw\u00f3ch izb mieszkalnych ogrzewanych piecami z kominkami. Szpital ten sp\u0142on\u0105\u0142 w czasie po\u017caru miasta w 1814 roku. W 1821 roku otwarto w miasteczku szko\u0142\u0119 elementarn\u0105. W latach 1852-61 Lstnia\u0142a tutaj parafialna szko\u0142a unicka powsta\u0142a po zlikwidowaniu dzia\u0142aj\u0105cej tu wcze\u015bniej szko\u0142y elementarnej.
Przed 1716 rokiem w Grabowcu istnia\u0142a synagoga, a w XIX wieku tak\u017ce \u0142a\u017ania, mykwa i dom modlitw, kt\u00f3ry w 1887 roku sp\u0142on\u0105\u0142, ale w 1891 roku zosta\u0142 odbudowany. W 1942 roku grabowieck\u0105 synagog\u0119 zniszczyli Niemcy. Oko\u0142o 1720 roku za\u0142o\u017cono w Grabowcu cmentarz \u017cydowski, kt\u00f3ry powi\u0119kszono w roku 1772 i by\u0142 czynny do ko\u0144ca XIX wieku. W 1891 roku za\u0142o\u017cono nast\u0119pny cmentarz, kt\u00f3ry funkcjonowa\u0142 do 1942 roku.
20 lutego Niemcy wysiedlili mieszka\u0144c\u00f3w wsi Grabowiec i G\u00f3ra Grabowiec 21 maja 1942 roku Niemcy zastrzelili w Grabowcu 33 \u017byd\u00f3w, natomiast wiosn\u0105 1943 roku zastrzelili dalszych 40 \u017byd\u00f3w.
W 1951 roku rozpocz\u0119\u0142o swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Liceum Og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ce w Grabowcu. Jeszcze w 1950 roku rozpocz\u0119to budow\u0119 internatu z materia\u0142u pochodz\u0105cego z rozbi\u00f3rki miejscowej cerkwi.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

\u0179R\u00d3D\u0141O:\u00a0J\u00f3zef Nied\u017awied\u017a –\u00a0Leksykon historyczny miejscowo\u015bci dawnego wojew\u00f3dztwa zamojskiego<\/p>\n\n\n\n