W 1394 r. Ziemowit IV przyczyni\u0142 si\u0119 do powstania w miejscowo\u015bci parafii rzymsko-katolickiej, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a 26 wsi.
W latach 1655-1662 odbudowano Zamek Grabowiecki pochodz\u0105cy z XIII wieku, a zniszczony w 1500 r. Do odbudowy przyczyni\u0142 si\u0119 starosta Stanis\u0142aw Sarbiewski. Pierwsze wzmianki o zamku pochodz\u0105 z 1617 r., a kolejne z 1624 r.
Od 1772 r. miejscowo\u015b\u0107 znajdowa\u0142a si\u0119 w zaborze austriackim (starost\u0105 pozosta\u0142 Ludwik Wilga, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 urz\u0105d do\u017cywotnio, do 1796 r., by\u0142 on ostatni\u0105 osoba na tym stanowisku), a od 1809 r. w Ksi\u0119stwie Warszawskim. Nast\u0119pnie wybrano J\u00f3zefa Nowickiego i Jakuba Wysockiego na stanowisko burmistrz\u00f3w Grabowca, byli oni ostatnimi obieralnymi burmistrzami poniewa\u017c p\u00f3\u017aniej by\u0142 ju\u017c tylko jeden burmistrz, kt\u00f3rego mianowa\u0142y w\u0142adze centralne. 15 marca 1811 r. zgodnie z dekretem, kt\u00f3ry wyda\u0142 kr\u00f3l saski w Dre\u017anie, burmistrzem zosta\u0142 Jan Podhajewski.
Od 1815 r. w wie\u015b le\u017ca\u0142a na terenie zaboru rosyjskiego (Kr\u00f3lestwo Polskie). 19 grudnia 1869 r. Grabowiec utraci\u0142 prawa miejskie.
Do upadku miejscowo\u015bci przyczyni\u0142y si\u0119 wojny XVII-wieczne oraz po\u017car w 1814 r.
Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci pierwsz\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra sprawowa\u0142a urz\u0105d w\u00f3jta by\u0142 Jan Ciszewski, a ostatnim (do wybuchu II wojny \u015bwiatowej) Jan Poterucha.
Przed wybuchem wojny w miejscowo\u015bci mieszka\u0142o 4212 os\u00f3b, w tym 2356 narodowo\u015bci \u017cydowskiej i 62 ukrai\u0144skiej (wg spisu powszechnego z 1921 r.).
25 wrze\u015bnia 1939 r. do wsi wesz\u0142y wojska radzieckie. Dosz\u0142o w\u00f3wczas do mordu 59 \u017co\u0142nierzy polskich. Wydarzenia te zosta\u0142y nazwane „Ma\u0142ym Katyniem”. Pozostali \u017co\u0142nierze polegli w walce w okolicach G\u00f3ry Grabowiec – w 1989 r. postawiono tam pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy owe walki.
10 pa\u017adziernika 1939 r. przyby\u0142y do Grabowca pierwsze oddzia\u0142y wojsk niemieckich. Podczas okupacji niemieckiej znajdowa\u0142o si\u0119 we wsi getto, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142o do 1942 r. Wywo\u017cono z niego ludzi do obozu zag\u0142ady w Sobiborze. Podczas dzia\u0142a\u0144 wojennych wie\u015b uleg\u0142a zniszczeniu i spaleniu.
W 1943 r. mia\u0142a miejsce akcja wysiedle\u0144cza, w wyniku kt\u00f3rej pozosta\u0142y w Grabowcu tylko nieliczne rodziny. Wysiedle\u0144cy zostali ulokowani w obozie przej\u015bciowym w Zamo\u015bciu.
W czerwcu 1944 r. wojska niemieckie przeprowadzi\u0142y ostatni\u0105 akcje pacyfikacyjn\u0105 przeciwko Polakom. Zatrzymano w\u00f3wczas 250 os\u00f3b. 25 lipca 1944 r. do Grabowca wesz\u0142y wojska radzieckie. E. Tokarczuk ustali\u0142, \u017ce podczas dzia\u0142a\u0144 wojennych II wojny \u015bwiatowej z gminy Grabowiec zgin\u0119\u0142o 2207 os\u00f3b: 563 Polak\u00f3w, 401 Ukrai\u0144c\u00f3w i 1243 \u017byd\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/grabowiec-dawniej-1.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/grabowiec-dawniej-38.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/grabowiec-dawniej-54.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/grabowiec-dawniej-63.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/grabowiec-dawniej-96.jpg\")
<\/figure>\n\n\n\n![\"\"](\"https:\/\/zapomnianadolina.pl\/dolina\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/grabowiec-dawniej-100.jpg\")
<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n\n\n\n\n
Informacje z ksi\u0105\u017cki: JANA G\u00d3RAKA „MIASTA I MIASTECZKA ZAMOJSZCZYZNY”<\/h4>\n\n\n\n
GRABOWIEC – nale\u017cy do najstarszych osad na Zamojszczy\u017anie ju\u017c bowiem w 1268 roku by\u0142 tu gr\u00f3d warowny przy szlaku id\u0105cym z W\u0142odzimierza Wo\u0142y\u0144skiego na Zawichost a przy nim podgrodzie b\u0119d\u0105ce zapewne osad\u0105 miejsk\u0105.
Jako miasto wyst\u0119puje Grabowiec w 1366 roku kiedy wraz z innymi miastami – Be\u0142zem, Che\u0142mem i Szczebrzeszynem – odst\u0105piony zosta\u0142 przez Litwin\u00f3w Kazimierzowi Wielkiemu. W 1372 roku rz\u0105dy na Rusi obj\u0105\u0142 W\u0142adys\u0142aw Opolo\u0144czyk a Grabowiec ju\u017c wtedy by\u0142 stolic\u0105 powiatu i jako taki wymieniony jest w dokumencie z 1378 roku. W dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w 1388 roku, kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o nada\u0142 ziemi\u0119 be\u0142sk\u0105, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzi\u0142 Grabowiec Ziemowitowi IV ksi\u0119ciu mazowieckiemu, a w dokumencie z 1396 roku potwierdzaj\u0105cym to nadanie Grabowiec jest wymieniony jako oppidum. Odt\u0105d te\u017c a\u017c do pierwszego rozbioru Polski Grabowiec pozostaje stolic\u0105 powiatu najpierw w ksi\u0119stwie be\u0142skim a od 1462 roku w wojew\u00f3dztwie be\u0142skim wchodz\u0105cym w sk\u0142ad Korony.
Nie znam daty powstania Grabowca, nie wiem te\u017c kiedy zosta\u0142 miastem. Po raz pierwszy ju\u017c jako miasto jest wymieniony w 1366 roku i takim te\u017c zosta\u0142 uznany przez kr\u00f3la Kazimierza Wielkiego. W\u0142adys\u0142aw I ksi\u0105\u017c\u0119 mazowiecki i be\u0142ski w 1447 roku potwierdzi\u0142 nadanie prawa miejskiego przez Ziemowita IV, kt\u00f3ry „miasto na nowo lokowa\u0142”. Rok 1447 jest przyjmowany przez historyk\u00f3w jako data nadania miastu prawa magdeburskiego, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce prawo to uzyska\u0142 Grabowiec w 1388 roku od Ziemowita IV, w ka\u017cdym razie przed erekcj\u0105 parafii.
W 1394 roku Ziemowit IV utworzy\u0142 w Grabowcu utworzy\u0142 parafi\u0119 rzymsko – katolick\u0105, bardzo rozleg\u0142\u0105 gdy\u017c obejmuj\u0105c\u0105 26 wsi.
Miasto wraz z istniej\u0105cym tu od dawna zamkiem zosta\u0142o zniszczone przez Tatar\u00f3w w 1500 roku. Palone z reszt\u0105 by\u0142o wiele razy. Zamek w Grabowcu istnia\u0142 ju\u017c w XIII wieku; po zniszczeniu w 1500 roku zosta\u0142 odbudowany.
Pierwszy opis zamku jest znany w 1617 roku, nast\u0119pny z 1624 roku kiedy drewniany w\u00f3wczas zamek popad\u0142 w ruin\u0119. Odbudowany zosta\u0142 przez starost\u0119 grabowieckiego Stanis\u0142awa Serbiewskiego w latach 1658 – 1662, otrzyma\u0142 wtedy dwie murowane piwnice do przechowywania ksi\u0105g ziemskich grodzkich. Po pierwszym rozbiorze w 1772 roku zamek przesta\u0142 pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 siedziby starosty i przeznaczony zosta\u0142 na wi\u0119zienie.
W 1807 roku dobra starostwa grabowieckiego zosta\u0142y sprzedane Feliksowi Radziejowskiemu, kt\u00f3ry nie sp\u0142aci\u0142 w pe\u0142ni nale\u017cno\u015bci jeszcze w 1816 roku. Dozorca miast Badowski w 1819 roku notowa\u0142 : „Stary zamek grodowy w murach obszernych do prywatnego obywatela prawem narodu nie nale\u017c\u0105cy rozebra\u0142 ninejszy dziedzic W-ny Felix Radziejowski i na swoj\u0105 prywatn\u0105 obr\u00f3ci\u0142 potrzeb\u0119”. Jeszcze w po\u0142owie XIX wieku na g\u00f3rze „stercza\u0142y szcz\u0105tki zamczyska” i resztki bram wjazdowych. W czasie powstania styczniowego w 1863 roku postawiono na g\u00f3rze zamkowej trzy krzy\u017ce, ostatni z nich zawali\u0142 si\u0119 w 1973 roku.
Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 grabowiecki zniszczony zosta\u0142 przez Tatar\u00f3w w 1500 roku. Nast\u0119pny spalony na pocz\u0105tku XVI wieku, trzeci z kolei z 1630 roku zniszczony zosta\u0142 przez Szwed\u00f3w. Wizytacja z 1672 roku notuje ko\u015bci\u00f3\u0142 nowo wystawiony z muru, jednonawowy , z „babi\u0144cem” drewnianym. Spali\u0142 si\u0119 ten ko\u015bci\u00f3\u0142 w 1814 roku, nabo\u017ce\u0144stwa by\u0142y odprawiane w cerkwi unickiej. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 zbudowany zosta\u0142 w latach 1820 – 1855 przez budowniczego Fryderyka Libenau z Krasnegostawu, po jedo \u015bmierci doko\u0144czony przez Ignacego Kaliniaka. Z tego te\u017c czasu pochodzi murowana dzwonnica.
Cerkiew w Grabowcu istnia\u0142a ju\u017c w 1394 roku. O kolejnych erekcjach cerkwi nie mamy wiadomo\u015bci. Przedostatnia murowana cerkiew „upad\u0142a” i nabo\u017ce\u0144stwa odprawia\u0142y si\u0119 w drewnianej kaplicy. Ostania cerkiew p.w. \u015bw. Kajetana, murowana, by\u0142a wzniesiona w 1805 roku, po kasacie unii zamieniona na prawos\u0142awn\u0105, w okresie mi\u0119dzywojennym by\u0142a znowu inuck\u0105.
Zosta\u0142a rozebrana w 1954 roku. (Zobacz wi\u0119cej na temat cerkwi). Pierwszy raz \u017bydzi nowtowani s\u0105 w Grabowcu w 1570 roku, wkr\u00f3tce te\u017c zapewne zbudowali tu synagog\u0119. W 1881 roku by\u0142y ju\u017c w Grabowcu dwie synagogi. (synagogi)
Miasto mia\u0142o charakter rolniczo – rzemie\u015blniczy, handlem zajmowali si\u0119 \u017bydzi. Istnia\u0142y w Grabowcu dwa cechy: od 1604 roku cech \u015blusarski i od 1643 roku cech szewski.
Grabowiec by\u0142 niszczony przez cz\u0119ste po\u017cary, najazdy tatarskie, rekwizycje wojskowe. Oddalony nieco od g\u0142\u00f3wnych trakt\u00f3w skutecznie jednak konkurowa\u0142 z pobliskimi Uchaniami, Wojs\u0142awicami i Skierbieszowem, przede wszystkim przez pe\u0142nienie funkcji administracyjnych jako siedziba starostwa grodowego, stolica powiatu.
Zabudowa miasta by\u0142a niemal ca\u0142kowicie drewniana, jeszcze w 1860 roku na 310 dom\u00f3w tylko 2 by\u0142y murowane. Dawna zabudowa zosta\u0142a zniszczona przez po\u017cary, nie przechowa\u0142y si\u0119 te\u017c przekazy ikonograficzne sprzed pierwszej wojny \u015bwiatowej. Kilka dom\u00f3 z podcieniami wzd\u0142u\u017cnymi jeszcze w pierwszych latach po wyzwoleniu pozwala przypuszcza\u0107, \u017ce w XIX wieku takimi domami by\u0142y zabudowane pierzeje rynkowe, podobnie jak to by\u0142o w s\u0105siednich Wojs\u0142awicach gdzie do\u015b\u0107 dok\u0142adnie znamy zabudow\u0119 rynkow\u0105.
Pierwszy uk\u0142ad przestrzenny Grabowca nie jest znany. Najstarszy plan miasta przedstawiony jest na Mapie Kwatermistrzostwa z 1839 roku. Wynika z niego, i\u017c na pocz\u0105tku XIX wieku w\u0142a\u015bciwe miasto stanowi\u0142 obszerny rynek na rzucie prostok\u0105ta z usytuowanym na nim ko\u015bcio\u0142em i cerkwi\u0105. Usytuowanie to odbiega\u0142o od powszechnie przyj\u0119tej zasady lokowania \u015bwi\u0105ty\u0144 poza obszarem rynku. Poza rynkiem zabudowania znajduj\u0105 si\u0119 na dw\u00f3ch uliczkach wybiegaj\u0105cych z p\u00f3\u0142nocnych naro\u017cy rynku. Z naro\u017ca po\u0142udniowo – wschodniego wybiega\u0142a droga prowadz\u0105ca do zamku a w dalszym ci\u0105gu b\u0119d\u0105ca traktem do Hrubieszowa.
W ci\u0105gu XIX wieku miasto rozbudowa\u0142o si\u0119 poza p\u00f3\u0142nocn\u0105 pierzej\u0119 tworz\u0105c drugie zgrupowanie zabudowy w formacie podkowy, zwane Dworzyskiem, b\u0119d\u0105ce dzi\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 osady a w przesz\u0142o\u015bci zapewne w\u00f3jtostwem grabowieckim.<\/p>\n\n\n\n